Dit artikel vertrekt van de vaststelling dat seksualiteit niet louter biologisch is, maar ook een sociale kant heeft. Vanuit dit vertrektpunt gaat het artikel dieper in op het onderscheid tussen gedrag en identiteit en tenslotte wordt aan de hand van enkele hedendaagse voorbeelden beargumenteerd dat seksualiteit cultureel en historisch een specifieke invulling kent.

Vaak wordt over het hoofd gezien dat seksuele identiteit ook een sociale identiteit is. Seks wordt meestal gezien als het meest ‘natuurlijke’ van de mens. Op deze manier ziet men de sociale kant van seksualiteit echter over het hoofd. Zo beargumenteert Jeffrey Weeks dat seksualiteiten gevormd worden door biologische mogelijkheden, onbewuste motivaties en verlangens en sociale organisaties (Weeks 2003:125). “Biologie speelt zeker een rol, maar biologie wordt steeds ervaren doorheen culturele mediatie. Als gevolg hiervan variëren seksuele normen, identiteiten en rangschikkingen historisch en cultureel” (Luibhéid 2005: xxiii). “Seksuele identiteiten en genderidentiteiten zijn dus niet vooraf bepaald, automatisch of vastliggend. Ze zijn sociaal georganiseerd, contingent en tevens relationeel”(Weeks 2003: 60). Het is pas sinds recent dat het object van onze lust onze seksuele identiteit bepaalt. De termen ‘homoseksualiteit’ en ‘heteroseksualiteit’ zijn in de 19e eeuw ontstaan. Deze sociale categorieën zijn niet universeel toepasbaar.

Als we dit in gedachten houden, is het dus belangrijk om een onderscheid te maken tussen homoseksueel gedrag en een homoseksuele identiteit.

Anders gezegd: iemand kan seks hebben met een persoon van hetzelfde geslacht, zonder daarom ‘homo’, ‘lesbienne’ of ‘bi’ te zijn. Vele oorzaken kunnen hier aan de grondslag van liggen. Negatieve oorzaken zijn: uit economische noodzaak, om omhoog te klimmen op de sociale ladder of omdat men ertoe gedwongen is. Een positieve oorzaak is dat men het doet voor plezier of uit nieuwsgierigheid.

Een huidig voorbeeld uit de Westerse context komt van Anderson (2009: 142-149) die onderzoek deed naar mannelijkheid bij Britse en Amerikaanse sportteams. Zo stelde hij vast dat sommige (heteroseksuele) mannen elkaar graag kussen in het openbaar (meestal dan in beschonken toestand op een fuif) en dit gedrag zowel seksueel als niet-seksueel bestempelen. Zo zien ze het als een uiting van affectie voor hun vrienden. Daarnaast staan andere (hetero)mannen meer open voor de ‘one-time-rule of homosexuality’, waarmee bedoeld wordt dat ze er geen graten in zien om eens een keer seks te hebben met een andere man. Dit doet geen afbreuk aan hun heteroseksualiteit en mannelijkheid.

Wat iemand homo of hetero maakt, varieert dus naargelang de sociale, culturele en historische context.

Een hedendaags voorbeeld hiervan is dat hoewel het in Arabische landen normaal is dat (hetero)mannen hand in hand over straat lopen, zulke mannen in onze contreien als homo beschouwd worden. Of dichterbij huis: In Wallonië geven mannen elkaar een kus als begroeting, terwijl dit in Vlaanderen veel minder gangbaar is en zulk homosociaal gedrag in het openbaar op z’n minst de wenkbrauwen doet fronsen.

Daarnaast zijn er nog talrijke voorbeelden die ons erop wijzen dat homoseksualiteit én heteroseksualiteit cultureel en historisch specifiek gedragingen zijn, maar het ligt buiten het bestek van dit artikel om hier een uitgebreid overzicht van te geven (Voor een zeer toegankelijk overzichtswerk hierover: Aldrich 2006, zie literatuurlijst onderaan). Een hedendaags voorbeeld zijn de 'masu harku' uit de Hausa regio in Noordelijk Nigeria. Zij zien geen tegenstelling tussen seks met mannen en een huwelijk met een vrouw. Zo schrijft Gaudio dat deze mannen niet biseksueel zijn in de Westerse betekenis van het woord: “Biseksualiteit gaat om seksuele aantrekking tot mannen en vrouwen en om deze aantrekking sociaal en fysiek te volgen. Dit impliceert een zekere mate van keuze aangaande seks en verwantschapsnetwerken, wat grotendeels afwezig is in de Hausa regio. (…) Veel mensen zien het huwelijk dan ook niet als een keuze, maar als een morele en sociale verplichting. (…) Ook zien ze geen noodzakelijk verband tussen seksueel verlangen en het huwelijk" (Gaudio 2009:10).

De termen ‘Lesbian, Gay, Bisexual & Transgender’ die men vaak in een internationaal politiek, activistisch en academisch discours tegenkomt, dekken dus niet helemaal de lading van de termen die in specifieke lokale en geografische omstandigheden gebruikt worden.

We verwijzen naar de hedendaagse situatie in Pakistan en Indonesië om dit verder te illustreren. In Indonesië gebruikt men termen zoals ‘gay’, ‘lesbi’ en ‘tomboi’ die, hoewel ze lijken op de Westerse benamingen, niet dezelfde betekenis en invulling hebben. Zo schrijft Blackwood dat “lesbi zijn in Padang (een regio in Sumatra) een uitdrukking van gender is in plaats van een vorm van seksualiteit tussen twee vrouwen”(Blackwood 2008: 486). Maar de situatie wordt nog complexer. Want aan de andere kant bestaan er in Indonesië mensen die zichzelf als ‘gay’ bestempelen en dit in de internationale betekenis van het woord. Tenslotte zijn er zowel in Indonesië als Pakistan mensen die zichzelf niet wensen te identificeren met eender welke seksuele/gender gemeenschap, ook al kunnen hun gedragingen, verlangens, enz. als ‘homoseksueel’ / genderoverschrijdend bestempeld worden.

Wat belangrijk is om te onthouden is dat men zich bewust wordt van hoe Westerse denkkaders en persoonlijke ervaringen de manier beïnvloeden waarop men naar seksualiteit en gender kijkt. Hoe men seksualiteit en gender onder de loep neemt, berust namelijk vaak op aan ras/etniciteit verbonden seksuele stereotypes en blanke/Europese homonormen (Peumans 2011). Dit gaat voorbij aan de grote culturele en historische variatie die menselijke seksualiteit kenmerkt.

Literatuur

Aldrich, Robert, ed.
2006 Van alle tijden, in alle culturen: wereldgeschiedenis van de homoseksualiteit. Antwerpen: Standaard.
Anderson, Eric
2009 Inclusive Masculinity - The changing nature of masculinities. London/New York: Routledge.
Blackwood, Evelyn
2008 Transnational discourses and circuits of queer knowledge in Indonesia. GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies
14(4):481-507.
Gaudio, Rudolf Pell
2009 Allah Made Us - Sexual Outlaws in an Islamic City. Chichester: Wiley-Blackwell.
Luibhéid, Eithe; Cantu, Lionel, ed.
2005 Queer Migrations: Sexuality, U.S. Citizenship, and Border Crossings. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Peumans, Wim
2011 Seks en Stigma over Grenzen Heen - Homoseksuele en Lesbische Migranten in Vlaanderen en Brussel. Leuven: Acco.
Weeks, Jeffrey
2003 Sexuality. London/ New York: Routledge.

Terug naar boven